Sumba: megalithische dorpen, ikat en west of oost

West of oost: kies eerst je helft van Sumba

Sumba heeft twee luchthavens aan tegenovergestelde uiteinden: luchthaven Lede Kalumbang bij Tambolaka in Zuidwest-Sumba (nog vaak luchthaven Tambolaka genoemd; de naam veranderde in 2022) en luchthaven Umbu Mehang Kunda bij Waingapu in Oost-Sumba. Waar je landt, bepaalt het grootste deel van je reis, want de twee helften voelen anders aan en de oversteek kost een dag.

Het westen (de regentschappen Zuidwest-Sumba en West-Sumba) trekt de meeste bezoekers voor de levende megalithische cultuur: Ratenggaro aan de kust bij Kodi, Praijing en Tarung rond Waikabubak, de hoofdstad van West-Sumba, en het Pasola-ritueel in februari en maart. Je vindt er ook de turquoise Weekuri Lagoon, de rotsstranden Mandorak en Bawana, de Lapopu-waterval in het nationale park en de surfkust met Sumba's bekendste resorts.

Het oosten draait om Waingapu, de grootste stad en haven van het eiland. De ikatweefdorpen Prailiu, Labanapu en Kwangu liggen volgens het ministerie van Toerisme binnen ongeveer 10 kilometer van de stad, en de open savanne van Bukit Wairinding, de Waimarang-waterval en de mangrovesilhouetten van Walakiri Beach zijn dagtochten vanuit Waingapu.

Kies met vier nachten één helft. Vlieg met vijf of zes nachten naar de ene luchthaven en terug vanaf de andere, en beschouw de rit door het midden als een reisdag in plaats van onderweg overal te willen stoppen.

Megalithische dorpen en Marapu: respectvol op bezoek

Het traditionele Sumbanese huis — Uma Mbatangu of Uma Bokulu genoemd — heeft een hoog rieten dak van alang-alanggras. Het ministerie beschrijft drie niveaus: de ruimte onder de vloer voor vee, de woonverdieping in het midden en de hoge dakruimte voor Marapu-erfstukken en offers. Clanhuizen staan rond megalithische stenen graven op het dorpsplein; dit zijn vooroudergraven, geen ruïnes.

Ratenggaro, in het dorp Umbu Ngedo in Zuidwest-Sumba, ligt aan de kust bij de monding van de Waiha. De huizen hebben torenhoge daken (het ministerie noemt ongeveer 15 meter) en het ministerie telt 304 megalithische graven. Praijing is een dorp met rieten huizen op een heuveltop bij Waikabubak, en Kampung Tarung ligt midden in Waikabubak zelf, waar vrouwen nog ikat weven waaraan ze tot een jaar werken.

Dit zijn woonhuizen, en sommige huizen en graven zijn heilig. Ga met een lokale gids of chauffeur die je kan voorstellen, vraag toestemming voordat je een huis binnengaat of mensen fotografeert, kleed je bescheiden, klim niet op graven en koop iets of geef een bijdrage als je bent verwelkomd. Als er een ceremonie plaatsvindt, kijk dan vanaf de plek waar je mag staan.

Ikat in het oosten: Prailiu, Labanapu en Kwangu

In de weefdorpen van Oost-Sumba kun je het hele ikatproces het gemakkelijkst zien: het motief in de scheringdraden afbinden, verven en weven. Het ministerie noemt Prailiu op ongeveer 2 kilometer van het centrum van Waingapu, Labanapu op ongeveer 6 kilometer en Kwangu op ongeveer 10 kilometer, allemaal bekend om hun fijne stoffen. De motieven omvatten paarden, dieren en mensen, vaak in diepblauw, roestrood, zwart, wit en geel.

Het ministerie legt de natuurlijke kleurstoffen uit: indigoblauw uit nilabladeren, rood uit mengkudu-wortels (morinda) en lobaschors, geel uit kayu kuning en donker blauwzwart door herhaaldelijk verven. Een grote, natuurlijk geverfde doek kan zes tot twaalf maanden kosten. Natuurlijk geverfde stukken zijn duurder dan chemisch geverfde exemplaren, die ook handgeweven zijn maar fellere kleuren hebben — vraag de verkoper welke je voor je hebt.

Onderhandel vriendelijk als je iets koopt, en besef hoeveel maanden werk een stuk vertegenwoordigt. Oost- en West-Sumba weven verschillende patronen, dus het loont om in beide te kijken als je het eiland doorkruist. Volgens het ministerie verkoopt de Inpres-markt aan Jalan Ahmad Yani in Waikabubak, naast het busstation, ikat naast alledaagse spullen.

Lagunes, savanne en de kust

Weekuri Lagoon in Kodi Utara, Zuidwest-Sumba, is een helder zoutwatermeer dat via scheuren in het rif door de zee wordt gevoed. Volgens het ministerie zijn er nu paden en bruggen, eenvoudige omkleedvoorzieningen en simpele kraampjes. Enkele minuten verder ligt Mandorak Beach, een fotogenieke baai tussen rotsen, maar de golven zijn sterk en zwemmen is geen optie. Bawana Beach, met zijn stenen boog en kliffen, is alleen bereikbaar voordat de vloed opkomt; bekijk het bij hoogwater vanaf Mareha Hill.

In het oosten bestaat Bukit Wairinding uit een reeks grasheuvels op ongeveer 45 minuten tot een uur rijden van Waingapu. Het ministerie merkt op dat ze groen zijn in het regenseizoen, van november tot mei, en goudkleurig worden van juli tot oktober; zonsondergang is het klassieke moment. Walakiri Beach staat bekend om zijn lage, gedraaide mangrovebomen, die bij laagwater rond zonsondergang silhouetten vormen. Het watervalbad van Waimarang ligt op ongeveer twee uur van de luchthaven van Waingapu, met een wandeling over een onverhard pad en zonder kleedkamer, en de Tanggedu-waterval in het district Kanatang heeft bijzondere rotsformaties en snelstromend water dat het ministerie aanbeveelt voor tubing.

In het westen ligt de Lapopu-waterval in het nationale park Manupeu Tanah Daru en Laiwangi Wanggameti (Matalawa). De zuidwestkust van Sumba ligt aan de Indische Oceaan: volgens het ministerie komen de grote deininggolven doorgaans tussen mei en oktober en zijn de krachtigste surfspots alleen voor ervaren surfers.

Pasola en wanneer je gaat

Pasola is een rituele strijd waarbij twee groepen ruiters houten speren naar elkaar werpen. Het hoort bij de Marapu-landbouwkalender en het nyale-seizoen (zeewormen): het ministerie beschrijft hoe priesters bij zonsopgang de tekenen lezen en zeewormen verzamelen op het strand voordat de ruiters samenkomen. Het vindt plaats in februari en maart, op verschillende dagen op verschillende plekken; het artikel van het ministerie over Nihi Sumba zegt dat het meestal ongeveer zeven dagen na volle maan plaatsvindt. Voor 2024 vermeldde de evenementenlijst van het ministerie 1 maart op het Bara Bedang-veld in Wanukaka, West-Sumba.

De data volgen de maan en het ritueel zelf en staan niet lang van tevoren vast. Als Pasola de reden voor je reis is, bevestig de datum dan kort voor je vlucht bij het regentschap of je gids, houd extra dagen vrij en blijf ruim uit de buurt van het veld.

Voor droge wegen en zee noemt het ministerie juli tot september het hoogseizoen. In het regenseizoen zijn sommige gebieden riskant om te bereiken, dus bekijk de weersverwachting en vraag lokaal advies voordat je naar afgelegen stranden of watervallen rijdt.

Een haalbare route

Dit is een redactioneel voorstel, geen dienstregeling. Rijtijden hangen af van wegen en weer; bevestig ze bij je chauffeur.

• Dag 1 — Aankomst in Tambolaka: installeer je, gevolgd door een rustige middag bij Weekuri Lagoon en Mandorak.
• Dag 2 — Kodi-kust: 's ochtends Ratenggaro met een gids, daarna Bawana vanaf Mareha Hill, afgestemd op het getij.
• Dag 3 — Waikabubak: Kampung Tarung en Praijing, de Inpres-markt en de Lapopu-waterval als de weg begaanbaar is.
• Dag 4 — Naar het oosten: een reisdag naar Waingapu; avondeten bij de viskraampjes aan de haven.
• Dag 5 — Oost-Sumba: 's ochtends Prailiu en nog een weefdorp, Wairinding bij zonsondergang.
• Dag 6 (optioneel): de Waimarang- of Tanggedu-waterval, of Walakiri bij laagwater in de avond, voordat je vanaf Waingapu vertrekt.